ĐYNH TRẦM CA - Đi như là trôi

                                                                                        TRẦN YÊN HOÀ

 


dynhtramca.jpgTôi biết đến tên Đynh Trầm Ca hình như đâu khoảng giữa năm 1968. Lúc đó tôi đang dạy học tại trung học Lý Tín, Quảng Tín. Khi cộng quân tấn công nhân dịp Tết Mậu Thân, trường trung học Lý Tín có thực hiện một chương trình văn nghệ để gây quỹ, cứu trợ nạn nhân chiến cuộc tết Mậu Thân. Cùng lúc đó, có một đoàn văn nghệ bên tổ chức đảng phái (VNQDĐ) QuảngTín, về chi khu Lý Tín sinh hoạt, nhằm giúp vui cho đồng bào và ủy lạo gia đình các nạn nhân. Tôi nghe học trò nói, có nhạc sĩ Đynh Trầm Ca trong Ban Văn Nghệ này. Danh tính Đynh Trầm Ca tôi nghe, biết từ đó, nhưng chưa được gặp anh lần nào.
Sau này (trước bảy lăm) tôi tiếp tục đọc thơ Đynh Trầm Ca đăng trên nhiều báo văn nghệ ở Sài Gòn, cho nên, tôi chỉ biết Đynh Trầm Ca trong vai một người làm thơ. Đến khi nghe bản nhạc “Ru Con Tình Cũ” của anh, được phổ biến rộng rãi khắp trên các đài phát thanh Sài Gòn, Quân Đội...Tôi mới biết, anh có thêm “tài năng” về sáng tác nhạc.
Đynh Trầm Ca sinh năm 1941, (có nơi ghi 1943) tại Điện Bàn Quảng Nam. Mẹ anh thuộc dòng dõi họ Đinh. Anh dùng họ mẹ làm chữ đầu trong bút hiệu, sau khi đổi chữ "i" thành chữ "y".
Thị trấn Vĩnh Điện, phía nam thành phố Đà Nẵng, đi dọc con đường 100, từ Đại Lộc xuống Hội An, Vĩnh Điện là điểm dừng chân giữa đường, đó là một thị trấn hiền hòa, tĩnh lặng như phần nhiều các thị trấn ở miền trung.
(Quảng Nam cũng có một nhạc sĩ tên là Vĩnh Điện, khá quen thuộc với giới âm nhạc)
Đynh Trầm Ca thuộc dòng họ khá hiếm. Anh mang họ Mạc. Tên thật của anh là Phụ. Gọi cả họ lẫn tên, gọn nhẹ hai âm Mạc Phụ.
Trong hai lãnh vực Thơ và Sáng Tác Nhạc, Đynh Trầm Ca đều xuất sắc cả, nhưng có lẽ, trước tiên, Đynh Trầm Ca xuất thân là một người làm thơ, nên tôi sẽ nói về một Đynh Trầm Ca, nhà thơ, với cuộc đời Đi Như Là Trôi của anh.
Năm 1969, Đynh Trầm Ca từng cho phát hành tập thơ Mắt Đêm dưới hình thức in ronéo. Tập Mắt Đêm của Đynh Trầm Ca từng được một nhà nghiên cứu giới thiệu là “một trong 5 tập thơ tiêu biểu của năm (1969)".


*

 

Đynh Trầm Ca Đi Như Là Trôi


Tôi gặp Đynh Trầm Ca trong một đêm, ở quán bún bò của Phan Như Thức trên đường Phạm Văn Hai, Tân Bình, Sài Gòn. Phan Như Thức lúc đi tù về cùng vợ mở quán bún bò ở đây và rủ anh em văn nghệ tới ăn ủng hộ. Chúng tôi gặp nhau thường xuyên mỗi tối thứ năm hằng tuần, để sinh hoạt văn nghệ bỏ túi. Bạn bè thân hữu với Phan Nhự Thức có Hà Nguyên Thạch, Phan Lạc Giang Đông, Phổ Đức, Trần Thế Phong, Huy Tưởng...Một hôm, nghe tin từ Phan Nhự Thức nói rằng, đêm nay sẽ có Hoàng Lộc từ Quảng Nam vào Sài Gòn phỏng vấn hay chuẩn bị đi Mỹ gì đó, lại có thêm Đynh Trầm Ca từ Long Xuyên về tham dự, nên tôi rất vui, rất háo hức mong đợi gặp được người thi sĩ mà tôi rất yêu thích qua những bài thơ của anh. (Lúc này Đynh Trầm Ca, sau một thời gian làm công nhân trong một hãng sản xuất kem đánh răng do nhà thơ Phan Xuân Sinh làm “chủ xị”, bị trầy lên trật xuống, lại lúc này, anh đã lấy vợ, có con, nên Đynh Trầm Ca lại phải trôi giạt về Long Xuyên sinh sống).
Đêm đó, khi Đynh Trầm Ca đến quán, anh như mang tất cả gió, cát, và nét phiêu lãng của người sống ở miền Nam trên con người anh, đến với bạn bè. Áo quần bạc màu, tóc tai dài thậm thượt. Nét phong sương chứa đựng trên toàn thân thể anh, làm cho tôi cảm động. Đêm đó, anh đến và hát, giọng hát anh thật hay, thật quyến rũ, thật đam mê. Anh hát những bản nhạc phổ từ thơ Hoàng Lộc, như bài Tới Ngày Em Quên, Bay Đi Những Cơn Mưa Phùn...
Tôi “kết” Đynh Trầm Ca từ đêm hôm đó, nên sau này, sau nhiều chầu cà phê với nhau, tôi và anh có chút thân tình.

Sau khi về thăm gặp Hoàng Lộc, thăm gặp anh em văn nghệ tại quán bún bò Phan Nhự Thức, Đynh Trầm Ca thấy đất phương Nam (Long Xuyên) không tiếp đãi mặn nồng anh hay sao, hay theo lời khuyến dụ của bạn bè, là về Sài Gòn sống vẫn hơn, có đất làm ăn hơn (tức là Đynh Trầm Ca sẽ có môi trường phát huy tài năng của mình hơn về âm nhạc), cũng như về Sài Gòn, Đynh Trầm Ca sẽ chữa bịnh cho đứa con của anh tốt hơn, đứa bé bị bịnh mãn tính gì đó, theo lời anh nói, nên Đynh Trầm Ca, sau lần đó, anh bỏ Long Xuyên về lại Sài Gòn.
Gia đình anh thuê một căn nhà nhỏ ở bên đường Nguyễn Văn Luông, quận 8. Một nơi tạm coi như là xa xôi, hẻo lánh, không có điện thoại, muốn liên lạc với Đynh Trầm Ca, phải gọi điện thoại tới một quán cà phê gần đó, nơi anh hay ra uống cà phê, nhắn lại, rồi anh sẽ gọi lại sau, nếu có việc gì cần.
Thời gian này Đynh Trầm Ca thất nghiệp, thường đi lang thang để kiếm việc làm, có lúc được có lúc không, nhưng anh không làm được một nghề gì lâu bền vì tính nghệ sĩ của anh. Rảnh rỗi, Đynh Trầm Ca hay tới sạp bán đồ phụ tùng xe đạp của tôi ở đường Nguyễn Huỳnh Đức (cũ) uống cà phê và đấu láo. Anh tâm sự với tôi là anh có nhờ một người bạn làm thơ, hiện làm cán bộ ở quận Phú Nhuận, hứa xin cho anh một miếng đất để cất một cái nhà nhỏ, để có chỗ “chui ra chui vào”, nhưng người bạn thơ  đó chỉ hứa với anh mà thôi, chưa có kết quả gì.
Thời gian này anh cũng xuất bản tập thơ Đi Như Là Trôi, có ra mắt sách ở hội trường khu Tao Đàn cũ, rất đông anh em văn nghệ cũ (mới) đến tham dự.
Thấy sống ở Sài Gòn cả vợ con, thuê nhà không đủ tiền trả, nên Đynh Trầm Ca đành cho vợ con về lại quê Long Xuyên, còn lại một mình anh ở Sài Gòn “cố bương chải”. Thời gian này anh thường hay đến chỗ tôi hơn, vì anh sống một mình. Có một lần tôi đi tìm anh, anh ở trọ nhờ nhà một người bạn quê Quảng Nam, làm chủ một nhà máy dệt ở Tân Bình, vì mến mộ tài năng của Đynh Trầm Ca nên cho anh ở trọ khỏi trả tiền. Anh đi làm thuê, làm đủ mọi chuyện để kiếm ăn qua ngày.
Chúng tôi thường có với nhau những chầu nhậu bằng rượu đế, bằng cốc, ổi, khô mực, để quên đi nỗi sầu đời.

*

Một thời gian sau khi tôi đi Mỹ, khoảng hai, ba, hay  bốn năm gì đó, tôi nghe bạn bè nói lại, cuối cùng, Đynh Trầm Ca không trụ nỗi tại Sài Gòn nữa, lại thêm mẹ anh bị bệnh nặng ở Vĩnh Điện, cần có anh bên cạnh, nên Đynh Trầm Ca đành quy cố hương, anh dắt díu gia đình về lại Vĩnh Điện, sống trong căn nhà cũ cùng người mẹ đã già và bịnh hoạn cho đến khi bà mất. Sau ngày mẹ mất,  Đynh Trầm Ca không thể bỏ nơi này mà đi, nên đành trụ lại luôn ở đây.
Những năm tháng gần đây, nghe nói anh lập được một quán cà phê lấy tên là Thạch Trúc Viên ở Vĩnh Điện.
Sự trở về này, đã khiến cho nhà thơ Nguyễn Hữu Thụy thương cảm và xúc động, Nguyễn Hữu Thụy đã viết tặng anh bài thơ, có những đoạn sau:

 

"Buộc phải lên tàu - hề ! qui cố hương
Riêng ta biết ước mơ người vẫn chảy
Có những điều mắt thường không dễ thấy
Cảm thông nhau như một nỗi buồn

Ba mươi năm đổi đời di dân
Nơi nào đến cũng đường cùng đất dữ
Nay về lại quê xưa chốn cũ
Bạc áo giang hồ - xếp mộng văn chương

Câu thơ tiễn người xuống ngựa buông cương
Kết thúc giữa ngày sinh ly tử biệt
Nói sao hết những điều không cần thiết
Nhớ đến nhau thầm lặng một nỗi buồn"


*

Thơ Đynh Trầm Ca


Bài thơ "Phương Nam Khúc Ca Trôi Dạt Của Khóm Lục Bình" đã gói được một góc hồn của Đynh Trầm Ca, khi anh đang "trôi" qua Cần Thơ, Long Xuyên vào tháng 2 năm 1989:

 

Đi
như là trôi
ta lần về phương nam
phía bầy én giang hồ gọi xuân về rối rít
phía những dòng sông đỏ phù sa chảy xiết
ta gặp thêm những cụm lục bình
trôi

Trôi
trôi
và trôi...
ta dần xa bến cũ
mấy mươi năm gió nhớ thổi mù trời
vẫn muốn chở về sông mẹ những nguồn vui
dù ta chỉ nở được
hoa tím nhạt
Đi
như là trôi...
Phương nam phương nam..


*

 

Những chuyến đi


“Sống trong cuộc đời là sống trong những di chuyển, những chuyến đi. Có những phiêu lưu vì tâm nguyện. Có những bôn ba vì mệnh số. Những chuyến di dời do kế hoạch, do mục đích hoặc chỉ do những tình cờ, đều có chung tính cách chuyển động và những phụ thuộc như chia ly, nhớ nhung, hoài niệm. Trong mỗi chúng ta, tôi tin rằng, vì hoàn cảnh hay vì một lý do nào đó đều đã có những thay đổi vị trí lưu cư nhiều lần. Đynh Trầm Ca cũng như chúng ta. Anh chỉ có thể hơn người khác ở chỗ biết ghi lại những cảm xúc, những ghi nhận của mình, trong từng chuyến xê dịch cùng cuộc sống. Những ghi nhận, lưu niệm của anh càng trở nên xuất sắc nhờ anh biết dựa vào thi ca. Có thể nói thơ Đynh Trầm Ca có nhiều nét nổi bậc. Sự phiêu bạt của anh là một trong những nổi bậc đó.
Để mô tả cho những đổi thay không gian của mình, anh đã rất thơ mộng, tinh tế, không dùng động từ "đi". Chọn động từ "trôi" để thay thế. Động từ "đi" có đầy đủ quyền chủ động. Dù di chuyển bằng chân hay tàu, xe, muốn dừng nơi nào mình đều chủ động thực hiện. "Trôi" trái lại, hoàn toàn bị động. Bản chất của di chuyển tùy thuộc vào hoàn cảnh, địa thế và nhất là những bất ngờ. Động từ "trôi" còn nói lên được cái bấp bênh, cái vô định, cả những cường độ cũng không tự quyết định được. Nhưng "trôi" cũng không quên nói lên vẻ thư thái, phiêu bồng, lãng du.
Đynh Trầm Ca đã "trôi" như thế nào ? đã qua những đâu ? Những gì anh đã thấy? Những gì anh đã nghe ? Những nét nào cuộc sống đọng cùng thơ anh?
Sau 29 tháng 3 năm 1975, từ giã những năm tháng cầm phấn viết trên bảng đen ở Quảng Nam, Đynh Trầm Ca cầm cuốc để gởi mồ hôi mình cho luống đất đã từng chôn-nhau-cắt-rún. Người nông phu bất đắc dĩ không phải vì thiếu tình với đất, nhưng cũng đã bứt áo ra đi, để từ đó trôi vào tận Sóc Trăng, An Giang, Cần Thơ, Sài Gòn... loanh quanh khắp miệt vườn miền Nam.
Miền Nam giàu sông nước, kinh lạch, nên cùng với đời, thơ Đynh Trầm Ca thật phong phú những tình khúc cận kề với những bến sông, những dòng chảy. Cũng từ nơi đây, anh lượm được những hình ảnh, những hơi thở, những tiếng hát của đời sống kém may mắn. Những hình ảnh thật xác xơ, tội nghiệp, nhớp nhúa, bẩn thỉu, nhưng qua ngôn từ thơ, bỗng nhiên được lột xác để trở thành những vật có linh hồn, sống động một cách chân thành. Cây đàn cũ mèm, chiếc thau vàng ố, cô bé nhỏ nhoi, nỗi đau mênh mông, người và người, người và nước mưa,và nước sông, và nước mắt... Cả thế giới hắt hiu ấy như có chút gì chợt sáng lên từ một tấm lòng biết nhìn ra, biết nghĩ đến, rất "Bất Chợt Trên Bến Đò Ngang" ngay trong lòng Sài Gòn, giữa những năm tháng đã qua khá lâu (tháng 5-1988). Trong túi Đynh Trầm Ca trống không khi anh thò tay định tìm một chút gì chia sớt. Nhưng trong lòng Đynh Trầm Ca nở được những nụ tình.
Dù trôi theo dòng chảy cuộc đời, Đynh Trầm Ca vẫn thong dong là một khóm lục bình, không bé mọn như một cách bèo.
Trong một ngày đẹp trời, anh đã trôi dạt đến Kế Sách Sóc Trăng, để được nhập vào một cánh hoa hương sắc, mang quí danh là Giang (tên vợ Đynh Trầm Ca hiện nay) . Từ đó bên mình anh, những nụ thương yêu theo nhau thơm ngát cả hành trình tiếp theo. Nỗi ngậm ngùi của Đynh Trầm Ca chỉ bơi quanh quẩn trong dòng nhớ thương quê nhà, nhớ thương những bóng hình đã trở thành kỷ niệm. (theo Hà Khánh Quân)

*

Trong những bài thơ của Đynh Trầm Ca, tôi thích nhất bài này :

Cây Đàn Thương Nhớ

buổi ta vác cây đàn ngang trường cũ
ai như em đứng ngó cuối hành lang
ai như ta ngồi mơ sau cửa lớp
có lẽ nào mình còn đó sao, Thu ?

buổi ta vác cây đàn xa trường cũ

em vẫn còn chạy nhảy dưới hàng soan
nên ta đi mà hồn thì quay lại
níu vai cầu hát gửi khúc chia tan

buổi ta vác cây đàn vào gió cát

hồn không theo nên thân xác liêu xiêu
ném nốt nhạc lên chín tầng mây dạt
nghe quê người mưa rớt hột cô liêu

ta gục xuống những đường gai đá nhọn

máu từ tim ứa nở cánh phượng đầu
ta muốn hái tặng em ngày tháng cũ
chợt ngậm ngùi: ngày vui đã qua mau!

ngày vui đã phai trên màu tóc cỏ

cỏ còn xanh -  đời xanh chẳng quay về
chỉ câu hát giữ em hoài bé nhỏ
nên ta thề: xin làm một kiếp ve!

để hát mãi về em thời đi học

cho trăm năm em vẫn nữ sinh hoài
(nhỡ có tiếc cũng xin em đừng khóc
đời không vui cho ta nhận riêng ai)

buổi ta vác cây đàn về quê cũ

qua dốc cầu gặp hồn nhỏ chơ vơ
hồn đứng với ba mươi năm hoài niệm
bên trường xưa (em có gặp bao giờ?)

ta lại vác cây đàn đi tứ chiếng

hồn theo ta qua những chốn mịt mùng
mây viễn phố bao chiều thay áo nõn
ta nâng đàn thương nhớ phả lên cung


*


Bây giờ Đynh Trầm Ca đã trở về chốn cũ, nơi anh đã chôn nhau, cắt rún, anh lại có được quán cà phê làm nơi làm ăn, sinh hoạt đời thường. Xin mừng cho anh.
Nghe nói, anh em văn nghệ Quảng Nam từ xa về thăm Đà Nẵng, Hội An, cũng thường tụ tập đến quán Thạch Trúc Viên, để đọc thơ, giới thiệu sách, và nghe lại Đynh Trầm Ca ôm đàn hát bài « Tới Ngày Em Quên » với giọng khàn đục, với sự biểu diễn đầy đam mê của anh, nhắm khít đôi mắt lại, vừa đàn vừa hát, như trút cả tâm hồn, tâm sự vào lời ca. Điều đó cũng là hạnh phúc cho anh, chắc thế, và hạnh phúc cho những bạn bè đến với anh, đến với Thạch Trúc Viên.

Trần Yên Hòa
 
NGUỒN: banvanghe.com