Trang Chủ‎ > ‎Sóng Luận‎ > ‎

CHUYỆN TRÍCH DẪN THƠ

                                                                   PHAN THANH MINH

            Ví như học sinh làm bài tập làm văn trích dẫn câu thơ, đoạn thơ nào đấy mà ngắt câu không đúng hoặc ghi sai tác giả, chắc chắn bài làm sẽ bị trừ điểm, có không ít trường hợp bị phê trên mặt báo sau các kỳ thi tốt nghiệp trung học và tuyển sinh đại học nữa. Còn trong thực tế, nhiều bài viết được công báo trên sách, báo chí và cả các công trình khoa học thi thoảng ta vẫn bắt gặp các trích dẫn thiếu căn cứ, ngắt câu không đúng, sai về thời điểm xuất xứ tác phẩm… đã làm cho tác giả bài thơ và độc giả không bằng lòng cách viết cẩu thả ấy. Xin được nêu vài ví dụ:

 
            1. Ở Quảng Nam ta thường nghe câu ca được lưu truyền:

Lúc lắc đò qua Tý, Sé, Kẽm,

             Gập ghềnh chân bước Râm, Ri, Liêu…

            Đâu đó không ít người ngộ nhận cho là ca dao. Nhà nghiên cứu Nguyễn Q. Thắng lại cho rằng là của Trần Quý Cáp ngâm lúc ông cùng bạn bè qua vùng này (Quảng Nam hành trình mở cõi và giữ nước, NXB Tổng hợp tp HCM, 2005, tr.182). Còn trong tác phẩm Chương Dân Thi Thoại, Phan Khôi viết rằng: “Lại ông tú Hoàng Trung, người Phú Yên, học trò của thầy tôi là ông Trần Quý Cáp, độ 15 năm trước cũng là người quốc sự bôn tẩu hay ở tỉnh Quảng Nam, đi khắp cả tỉnh, không nơi nào không có vết chân ông Tú. Trong một bài thơ hành trình của ông có câu rằng: "Lúc lắc đò qua Tý, Sé, Kẽm, / Gập ghềnh chân bước Râm, Ri, Liêu…” (Phan Khôi, Chương Dân Thi Thoại, NXB Đà Nẵng, 1996, tr. 46)

            Lời bàn: Ông Phan Khôi, là học trò của Trần Quý Cáp. Lại ông tú Hoàng Trung cũng là học trò của Trần Quý Cáp. Như vậy Phan Khôi và Hoàng Trung nếu không cùng trang lứa thì cũng cùng thế hệ và cùng học chung một thầy (và cần chú ý là học chữ Nho). Nên chắc chắn bài thơ có câu thơ trên chính là của ông tú Hoàng Trung, người Phú Yên đã có thời về Quảng Nam.

 

 
            2. Bài thơ “Tình già” cùng với bài viết “Một lối thơ mới trình giữa làng thơ” của Phan Khôi xuất hiện trên báo Phụ Nữ Tân Văn ngày 10-3-1932 được nhiều nhà nghiên cứu văn học sử nước nhà xem như là cuộc cách mạng về “thơ mới”. Trong Thi Nhân Việt Nam 1932 – 1941, Hoài Thanh và Hoài Chân không giới thiệu Phan Khôi thành mục riêng như các tác giả “thơ mới” khác. Song trong lời giới thiệu“Một thời đại trong thi ca”, Hoài Thanh    và Hoài Chân nói rõ sự “trình diện” của bài thơ và trích dẫn cả bài thơ “Tình già” như sau:

 

TÌNH GIÀ

Hai mươi bốn năm xưa, một đêm vừa gió lại vừa mưa. Dưới ngọn đèn mờ, trong gian nhà nhỏ, hai cái đầu xanh, kề nhau than thở:

- “Ôi đôi ta, tình thương nhau thì vẫn nặng, mà lấy nhau là không đặng;

“Để đến nỗi tình trước phụ sau, chi cho bằng sớm lìa mà buông nhau!”.

- “Hay! Nói mới bạc làm sao chớ! Buông nhau làm dao cho nỡ?

“Thương được chừng nào hay chừng ấy, chẳng qua ông Trời bắt đôi ta phải vậy;

“Ta là nhân ngãi, đâu có phải vợ chồng mà tính việc thủy chung?”

Hai mươi bốn năm sau, tình cờ đất khách gặp nhau:

Đôi cái đầu đều bạc. Nếu chẳng quen lung đố có nhìn ra được!

Ôn chuyện cũ mà thôi. Liếc đưa nhau đi rồi! Con mắt còn có đuôi.

                                                                                  (sđd, NXB Văn Học, 2006, tr.21).

           
            Phan Khôi viết bài thơ ấy chỉ gói gọn có 9 câu và sử dụng các dấu câu rành mạch, thế nhưng sau này trích dẫn, nhiều người tùy tiện ngắt câu, xuống hàng vô lối để bài thơ dài đến 19, 20, 22 câu, không ít trường hợp bỏ các dấu câu. Không thể dẫn chứng hết các trường hợp trích dẫn cẩu thả về bài thơ này. Xin được nêu vài trường hợp: nhà văn Phan Thị Mỹ Khanh công bố  bài thơ này dài 19 câu (Nhớ cha tôi Phan Khôi, NXB Đà Nẵng, 2001, tr. 157); công bố bài thơ này dài 20 câu (Nguyễn Q.Thắng, Quảng Nam hành trình mở cõi và giữ nước, NXB Tổng hợp tp HCM, 2005, tr.182), Nguyễn Vỹ, Văn Thi Sỹ tiền chiến, NXB Văn Học, 2005, tr. 368)*; Báo Đà Nẵng số cuối tuần 3818 (ngày 10.01.2010) công bố bài thơ gồm 22 câu; nhà thơ Lê Minh Quốc diễn giải 3 câu kết của bài thơ thành 5 câu theo kiểu "hậu hiện đại" ( tạp chí Xưa & Nay số 349 + 350, tr. 70) v.v...

            Lời bàn: Nếu trích dẫn bài thơ “Tình già” thành 19, 20, 22 câu sẽ không thấy cái “mới”, trong khi đó chủ đích của Phan Khôi là trình giữa làng thơ nước ta thời ấy lối “thơ mới”. Ngẫm mà xem!

 

 
            3. Về bài thơ truyền khẩu:

            Làm sao cũng chẳng làm sao

            Dẫu có thế nào cũng chẳng làm chi.

            Làm chi cũng chẳng làm gì

            Dẫu có làm gì cũng chẳng làm sao!

            Nhiều người cho rằng Phan Khôi viết trong thời kỳ sau khi phong trào “Nhân văn – Giai phẩm” bị “đánh” để trả lời sự khảng khái của mình. Trong Văn Thi Sỹ tiền chiến, nhà văn Nguyễn Vỹ viết: “…Trong giai phẩm mà tôi đã kể xuất bản giữa kinh đô Hà Nội, Phan Khôi đã thẳng thắng tố cáo cái sai trái, và hăng hái bênh vực cho tự do văn nghệ và tự do tư tưởng. Có đôi người lo sợ cho ông viết như thế sẽ bị “làm sao”, thì ông ngâm bốn câu thơ sau đây (đã dẫn) để trả lời (Nguyễn Vỹ, Văn Thi Sỹ tiền chiến, NXB Văn Học, 2005, tr. 379). Nói đến xuất xứ bài thơ này, con gái Phan Khôi là Phan Thị Mỹ Khanh thì nói bài thơ trên ông Phan làm khi còn ở quê nhà trước năm 1945 (Nhớ cha tôi Phan Khôi, NXB Đà Nẵng, 2001, tr. 89, 90).

            Lời bàn: Trong những năm 70 của thế kỷ trước tôi cũng thường được nghe bà nội – vốn không biết chữ mà thuộc rất nhiều thơ, kể cả gần hết quyển Truyện Kiều cùng cha tôi – vốn là thầy giáo tiểu học thường đọc bài thơ này và cũng nói rằng nó là của ông Phan Khôi ở làng Bảo An, Điện Bàn. Quê bà và cha tôi ở làng Quảng Đại, Đại Lộc; chuyện làng, chuyện nước ở ở Bảo An hay Quảng Đại  thời xưa (tức trước năm 1945) ai cũng biết cả (theo lời bà kể). Cha tôi thời ấy dạy học ở miền Nam nên ông không hề biết văn học diễn ra ở miền Bắc, càng không biết “Nhân văn – Giai phẩm”. Vì thế theo tôi nghĩ, xuất xứ của bài thơ này có trước năm 1945 như nhà văn Phan Thị Mỹ Khanh đã nói.

 

            Đôi lời chia sẻ về việc trích dẫn văn bản thơ và khi nhận định về bài thơ, đoạn thơ nào đấy cần phải biết xuất xứ của nó để tránh những sai sót không đáng có.

 
PHAN THANH MINH 

 

 

Ghi chú:

*: Bài thơ dài 20 câu là chú thích của Ban biên tập NXB Văn Học chứ không phải là của Nguyễn Vỹ.      

 
Lên sóng lúc 16:30 ngày 28.7.2011

           

           

 

 

 

           

 

 

 

 

Comments