Trang Chủ‎ > ‎Sóng Luận‎ > ‎

CÕI VỀ TRONG THƠ HUỲNH MINH TÂM - Nguyễn Hữu Vĩnh

 
           CÕI VỀ TRONG THƠ HUỲNH MINH TÂM
                        
                       Nguyễn Hữu Vĩnh
 
 
Huỳnh Minh Tâm đến với thơ hồn nhiên và chân thật. Suốt hơn hai mươi năm nay, anh vẫn sáng tác đều đặn, cần mẫn như người nông dân trên cánh đồng của mình. Anh viết nhiều, song đến nay, chỉ chính thức in được hai tập : Miền quê (1995) và Cánh đồng và dòng
sông
(2006).
Dẫu chỉ mới hai tập, nhưng ít nhiều chúng ta có thể hình dung quá trình cũng như đặc điểm thơ anh. Nếu Miền quê thiên về xu hướng bộc bạch cảm xúc, thì Cánh đồng và dòng sông nặng chất suy tư. Và dù là bộc bạch hay suy tư thì cả hai tập thơ đều nổi bật với hình tượng mẹ. Mẹ là cõi về trong thơ Huỳnh Minh Tâm. Trong 73 bài của hai tập thơ (kể cả trường ca), có đến 28 bài anh nhắc đến khái niệm “mẹ” và 11 bài anh dành riêng viết về mẹ. Những con số ấy tự nó cho thấy mẹ luôn là nỗi ám ảnh thường trực, là miền suy cảm trong thơ Huỳnh Minh Tâm.
“Có lúc tôi nghĩ:
Tự do là cha, thơ là mẹ
Không có cha mẹ tôi không sống được bao giờ.”
(Trường ca: Bài ca của biển)
Với Huỳnh Minh Tâm, thơ là mẹ và mẹ cũng chính là thơ. Mỗi người có một hiện thực riêng để sống, mỗi nhà thơ có một cõi thế để đi về. Cứ nhìn vào nhan đề hai tập thơ, không khó nhận ra Huỳnh Minh Tâm là con người của thôn dã, dân dã. Thơ anh đi về với miền quê, với cánh đồng tất bật mùa rơm rạ, với bùn đất bám chân người ngai ngái vị phù sa trong giấc mơ của mùa gieo hạt, với dòng sông tuổi thơ ngụp lặn, mình trần chân đất đuổi bắt châu chấu cào cào…Đó là là không gian của mẹ, là thế giới của hoài niệm lấp lánh những sắc màu với những chân giá trị có sức sống mãnh liệt nuôi dưỡng tâm hồn, nhân cách nhà thơ.
Thơ ca là hình thức tự do nhất của cảm xúc và tư tưởng, mà ngay cả bản thân nhà thơ cũng không tự kiểm soát được. Về với miền quê, với cánh đồng và dòng sông là cuộc rong chơi đầy ngẫu hứng, tự do và tự nhiên như cỏ nội hương đồng. Huỳnh Minh Tâm dường như không hoàn toàn ý thức về điều ấy. Cảm thức của anh luôn đứng bên bờ quá vãng để réo gọi
những cuộc hành hương về cố quận. Và như một hệ quả tất yếu trong cuộc đời và tư duy của anh, về với cố quận là về với mẹ - về với cõi sống và miền suy cảm cả một đời người.
Mẹ trong thơ Huỳnh Minh Tâm là một cõi về đa trị, là một hình tượng đa tầng ngữ nghĩa vừa giúp anh bày tỏ cảm xúc vừa có khả năng tạo nên những nhận thức sâu sắc của anh về cuộc đời. Mẹ trong thơ anh vừa là người mẹ thật của cuộc sống riêng tư đời thường, vừa là thế giới lung linh huyền ảo của một thời mà đến nay những sắc màu của nó dường như phai nhạt, vừa là hiện thân của những giá trị đích thực bất biến của cuộc sống mà người con nào cũng cần phải giữ nếu muốn được làm người.
Mẹ là một hình tượng nghệ thuật, nhưng nếu tạm bóc đi cái lớp nghĩa biểu trưng hay khái quát thì ta nhận ra một hình ảnh người mẹ thực của chính cuộc đời nhà thơ. Có thể nói những bài thơ viết về mẹ là những bài thơ trước hết Huỳnh Minh Tâm dành riêng cho người
mẹ của mình với niềm trân trọng và tình yêu sâu sắc. Bằng sự quan sát tinh tế, với cảm quan nhạy bén của tâm hồn, Huỳnh Minh Tâm đã vẽ lại chân dung tần tảo, khổ cực của mẹ bằng niềm cảm kích và yêu thương:  
Được yêu là ruộng là vườn
Bao nhiêu ca hát là con sông đầy
Gió là khát vọng rong chơi
Bao nhiêu thống khổ trên đời – mẹ tôi.
( Mẹ tôi)
hay:
Thời gian trên trán mẹ tôi
Nếp nhăn cuộn sóng một đời khổ đau
Cuối sông đầu chợ bóng cò
Cháu con bữa cháo bữa rau sum vầy.
( Thời gian )
Đẹp đẽ là thế, đáng yêu là thế nhưng dường như anh không có được cái may mắn như bao nhiêu người con khác. Định mệnh hẹp hòi với anh:
Mẹ tôi ra đồng không về nữa
Con sông bên nhà lặng lẽ trôi.
( Giấc mơ chim bồ câu)
Từ lúc “mẹ …không về nữa” như “Hạt cỏ bay hút trời” ấy là lúc nhà thơ thấu nhận nỗi đau đầu tiên trong cuộc đời. Nơi căn nhà mẹ không về nữa là một khoảng trống mà anh tưởng như có thể lấy nước mắt để lấp đầy!
Tôi đã trôi lướt qua hình ảnh mẹ
Đêm đêm nước mắt lăn dài đôi gò má.
( Ký ức Đà Nẵng)
Nỗi đau ấy theo thời gian nó trở nên âm thầm lặng lẽ nhưng vẫn chan chứa trong đó tình yêu thương vô bờ bến của anh dành cho mẹ:
Chỉ còn là giấc mơ thôi
Bây giờ mẹ đã về nơi vĩnh hằng
Để bông hồng lại cho con…
( Bông hồng)
 
Bông hồng ấy nghĩa là gì? Không đơn thuần là một biểu tượng cho tình cảm của người con dành cho mẹ, bông hồng là một hình ảnh của sự hóa thân, một sự tái sinh của mẹ trong cuộc đời nhà thơ làm nên cuộc sống và những giá trị của cuộc sống. Do sự tái sinh ấy mà thế giới thơ anh là thế giới của mẹ. Mẹ hiện hữu trong từng hình ảnh của cuộc sống: “Mùi bùn đất thơm áo mẹ” (Đời thường), “Tháng ba con quay về/ Bờ
nắng hồng của mẹ” (Tháng ba), “ Đất quê hương ấm bàn chân mẹ/ Hoa trong vườn hạnh phúc trên tay”  (Cây trẻ),… hay len lỏi vào trong giấc mơ, khát vọng của anh: “Ngỡ bóng mẹ cũng vừa ra ao cá/ Nhưng kiếm hoài không kiếm được vì sao?”(Ngày thơ ấu vẫn còn), “Mơ mẹ dang tay đón anh về/ Trong hồn chanh dịu dàng thơm thảo” (Cây chanh xanh),…
Cuộc sống vốn quay cuồng, cuộc đời vốn dâu bể. Để trụ chân mỗi người luôn tìm cho mình một điểm tựa. Điểm tựa trong thơ Huỳnh Minh Tâm chính là mẹ. “Có nỗi đau con muốn thổ lộ với mẹ/ Để mẹ hiểu con rất yêu mẹ/ Nếu thiếu mẹ con sẽ cô đơn biết bao/ Trước
cơn bão cuộcđời, con yếu đuối không chống chọi nổi!”  (Nỗi Đau). Vì thế mà dường như trong mỗi bước chân, mỗi giấc mơ anh luôn có mẹ theo cùng, trong mỗi sắc màu của cuộc sống hiện tại luôn có mẹ hiện hữu. Hình tượng mẹ đã làm nên chiều kích không gian và thời
gian nghệ thuật trong thơ anh.
Trong thơ Huỳnh Minh Tâm, danh từ “mẹ” được sử dụng biến hóa linh hoạt và tự nhiên. Mẹ có lúc được dùng làm chủ ngữ, là khách thể thẩm mỹ. Đó là lúc anh khắc họa chân dung người mẹ của mình một cách chân thật nhất: “Tiền bạc mở kết vui mơ hồ hoa và rượu đắng/ Trong khi mẹ ra đồng tần tảo rét mướt” ( Tiền bạc và tình yêu), “Tháng mười đất xông
mùi rơm rạ mục ải/ Cánh cò liêu xiêu mẹ lội  đồng” (Quảng Nam), “ Mẹ tôi tóc bạc nằm nghỉ
trên đồi”, “Mẹ tôi hoa lá lan man giấc mộng cánh đồng”(Ký ức mẹ),… Và đặc biệt, khi mẹ được tái sinh, hóa thân trong cuộc sống thì danh từ “mẹ” được anh sử dụng làm bổ ngữ hoặc định ngữ cho tất cả hình ảnh của cuộc sống qua nhãn quan của mình. Vẻ đẹp của mẹ trở thành hệ giá trị để anh cảm nhận và cân đo vẻ đẹp của cuộc sống. Cho nên, thật dễ hiểu vì
sao thơ anh có nhiều cụm từ có gắn với từ mẹ, như: “cánh đồng mẹ”, “vườn mẹ”, “bàn chân mẹ”, “nhà mẹ”, “hương cau vườn mẹ”, huơ đầy tay tiếng mẹ”, “gốc đa đất mẹ”, “bóng mẹ”…Đó là tất cả những vẻ đẹp vừa cao cả vừa bình dị vừa gần gũi vừa thiêng liêng của cuộc sống qua lăng kính Huỳnh Minh Tâm. Thế giới thơ anh được tạo bởi hình ảnh người mẹ
nên lấp lánh vẻ đẹp giàu chất nhân bản.
Vượt lên trên những giá trị và vẻ đẹp tự thân, trong thơ Huỳnh Minh Tâm, hình tượng mẹ còn mang những nội dung triết lý sâu sắc về cuộc đời. Những bài thơ suy tư, triết lý thông qua hình tượng mẹ xuất hiện khá nhiều trong thơ anh, như: Ngôn từ mới mẻ, Cuối xuân,
Trong vườn mẹ, Nỗi đau, Cây trẻ, Tư duy, Lời mẹ dạy …
 
 
                  Thơ  HUỲNH MINH TÂM
 
 
MẸ TÔI

Được yêu là ruộng là vườn
Bao nhiêu ca hát là con sông đầy
Gió là khát vọng rong chơi
Bao nhiêu thống khổ trên đời mẹ tôi

NỖI ĐAU

Có nỗi đau con muốn thổ lộ với mẹ
để mẹ hiểu con rất yêu mẹ
nếu thiếu mẹ con sẽ cô đơn biết bao
trước cơn bão cuộc đời, con quá yếu đuối không chống chọi nổi !

có nỗi đau anh muốn thổ lộ với em
để em hiểu viên ngọc tình yêu của anh
nếu thiếu em cây đời anh cằn khô trước cơn hạn
                                                         trời đất

còn có nỗi đau số phận, nỗi đau con người trong 
                                                        vực thẳm
không phải riêng anh, riêng em và riêng mẹ
và anh im lặng

trong cuộc chiến đấu này không phải anh bất lực
nhưng anh thấy được kết cục
cây xanh im lặng.

KÝ ỨC MẸ

những chuyến tàu vùn vụt trôi qua cuộc đời tôi
trôi qua những đám cỏ gà vườn mẹ tôi tuổi mười bảy
bây giờ chúng vẫn ầm ì như thế
mẹ tôi tóc bạc nằm nghỉ trên đồi

những chuyến tàu đánh thức tôi chạy hoang trưa hè   nung lửa
mẹ tôi khóc nhớ trăng xưa
tôi cù lần nằm nhai chữ nghĩa
mẹ tôi buồn ngày tảo mộ cỏ xanh

tôi vẫn luôn quay về nơi cuộc đời đã được sắp đặt
không hề nghĩ có một nơi khác
mẹ tôi hoa lá lan man giấc mộng cánh đồng
vẫn mong ngóng tôi vượt qua những cám dỗ tầm thường nhạt nhẽo

khi âm thanh rin rít cát bụi ném vào gương mặt tôi
những người thân yêu hoa rụng tơi bời
sấp ngửa đôi bàn tay nhân thê
gieo đôi bờ chiếc bóng mẹ thực, hư.
HMT
 
 
 
 
 
 
Thơ không chỉ là tiếng nói của cảm xúc, anh thường bảo “thơ phải có tư tưởng. Các nhà thơ lớn luôn có tầm tư tưởng của nhân loại. Vì thế thơ phải là tiếng nói của con tim biết suy tư”: “Con thường mất ngủ/ Bên ngọn đèn mẹ thắp suốt trăm năm”. Đọc thơ anh, ta luôn bắt gặp hai mạch suy tư về việc làm người và làm thơ:
Trong bóng đêm chập chờn vườn mẹ
Dạ đau
Con miên man suy nghĩ
Làm người khó lắm thay!
Làm người khó lắm thay?
( Trong vườn mẹ)
Mẹ đã trở thành ảnh tượng của lẽ sống. Phải sống thế nào cho ra người? “Làm người khó lắm thay!”. Biết thế nên có lúc anh chấp nhận “làm một thằng hề cũng được” miễn là phải sống bằng những giá trị mà mẹ đã bồi đắp:
Anh phải bước ra làm một thằng hề cũng được.
Thằng hề thông minh sống bằng cuộc đời của nó
Sống bằng cái đầu và trái tim mẹ nó nặn ra.
(Vô đề 3)
Và nếu đi đến tận cùng dòng suy tư của anh về lẽ sống làm người, ta bắt gặp một bến bờ Thiền học. Nơi ấy, anh được sống an nhiên, tự do giữa sự “ồn ào về chữ nghĩa”, giữa sự “quá chén trong các bữa tiệc”
Thưa mẹ, áo quần giờ chật hẹp
Con cầu xin gió nội trăng đồng.
(Cuối xuân)
 
Không chỉ bây giờ áo quần mới chật hẹp mà muôn đời nó chật hẹp! Lời thơ của anh trước hết là lời sám hối với mẹ - chân giá trị của cuộc đời - và sau đó là một khát khao thoát khỏi cái chật hẹp của áo quần tạm bợ để đến với cái bao la của gió nội trăng đồng trường lưu hằng cửu. Câu thơ là một bước ngoặc quan trong trong cuộc đời anh, nó là phút giây bừng ngộ để anh thoát ra khỏi sự trói buộc của mũ mão áo quần, của xanh đỏ tím vàng.
Đối với anh, khi lấy mẹ làm điểm tựa thì sống và thơ không có sự tách biệt. Cái tam giác thơ với ba đỉnh: Mẹ - Sống – Thơ đã kiến tạo nên thế giới thơ anh. Thơ chính là cuộc sống trong hệ giá trị của mẹ.
Mẹ bảo: Con hãy sống, nghĩa là thơ dâng cho mẹ, cho người.
Lòng bảo: Mày phải sống cho sự tự do và thơ ca, đó là niềm vinh quang.
(Tự do và thơ)
Quan niệm ấy thật khẳng khái, cái khẳng khái của một con người có bản lĩnh vững vàng và nhân cách cao đẹp. Nhờ vậy, ta càng nhận ra anh là một người yêu thơ và sống hết mình cho thơ. Một niềm đam mê thanh khiết!.
Mẹ bảo:
Nhà thơ hãy chết đi
Thơ được sống
Và như thế nhà thơ bất tử.
(Lời mẹ dạy)
Lê Đạt từng nói “Chữ bầu nên nhà thơ”. Nhà thơ chỉ là một khái niệm ảo, một tập hợp rỗng nếu không có tác phẩm thơ bất tử. Và làm thế nào để “thơ được sống”? Đơn giản là “nhà thơ hãy chết đi”. Dám chết cho thơ là sống hết mình cho thơ vậy. Mấy ai trong đời làm cuộc đánh đổi ấy. Phải có bản lĩnh lắm mới khí khái đến thế. Cái bản lĩnh ấy anh có được phải chịu ơn mẹ suốt đời.
 
Con người ta không ai có quyền lựa chọn cho mình một người mẹ và cũng không ai có quyền lựa cho mình mảnh đất để sinh ra. Cho nên mẹ và quê hương luôn là những gì thiêng liêng nhất trong tâm thức mỗi người. Huỳnh Minh Tâm cũng vậy. Vì thế, anh thường hay
viết về mẹ và quê hương là điều dễ hiểu và cũng chính vì thế mà thơ anh dễ chạm đến cõi thiêng liêng nhất trong tâm hồn, trong rung cảm của nhiều người.
Có thể nói mẹ là nguồn năng lượng, là cảm hứng dồi dào làm nên “Miền quê” và “Cánh đồng và dòng sông” trong đời thơ Huỳnh Minh Tâm. Hy vọng rằng với tình yêu và niềm trân trong đối với mẹ - biểu tượng của những chân giá trị của cuộc đời – với bản lĩnh của một người dám sống cho thơ, anh sẽ vượt qua miền quê, cánh đồng và dòng sông để đến với những chân trời xa rộng của thi ca.
 

 
NGUYỄN HỮU VĨNH
(THPT Huỳnh Ngọc Huệ, Đại Lộc, Quảng Nam)